Tía Tô – Vị thuốc quen thuộc, công dựng tuyệt vời chúng ta chưa biết đến

Tía tô từ lâu đã không còn quá xa lạ đối với chúng ta, nó vừa được dùng làm nguyên liệu nấu ăn vừa làm thuốc chữa bệnh, thường được dùng để xông mặt, bôi ngoài da, nấu nước uống để giải cảm, trị ho,… hạ sốt, trị mụn, nám da và nhiều công dụng tuyệt vời khác.

  • Tên khác: Tô ngạnh (cành), tử tô (hạt) và tô diệp (lá)
  • Tên khoa học: Perilla frutescens.
  • Họ: Lamiaceae

Tía tô là gì? Tìm hiểu về lá tía tô

Tía tô là loại rau ăn bình dân, thường dùng trong ẩm thực Việt Nam và Hàn Quốc, có tên khoa học là Perilla fructescens, thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae hay Labiatae).

Tía tô: Công dụng, tác hại và cách dùng lá tía tô đúng
Tía tô là loại rau ăn bình dân, thường dùng trong ẩm thực Việt Nam

Lá tía tô vừa là một loại gia vị nấu ăn vừa là một vị thuốc rất tốt cho sức khỏe. Ngoài ra, nó còn giúp làm đẹp, cải thiện làn da, giúp da mịn màng, trắng sáng.

+ Đặc điểm sinh thái của cây tía tô

Là loại cây thân mềm, cao khoảng 0,5m đến 1m, tên khoa học là Perilla frutescens. Loại cây này thường mọc vào hầu hết các mùa trong năm, thân cây mọc thẳng, trên thân có nhiều lông nhỏ, mềm. 

Lá tía tô có màu xanh tím nhạt như lá mơ nhưng mỏng hơn nhiều, thường mọc đối xứng nhau. Hình trái xoan, nhọn ở đầu, mép lá có răng cưa, trên mặt lá có lông mềm. Cuống ngắn, dài từ 2 đến 3 cm. Hoa mọc thành chùm ở nách lá, nhỏ, thường có màu trắng tím. 

  • Phân loại

Tía tô được chia thành nhiều loại với hình dáng hoặc màu sắc khác nhau như:

  • Perilla frutescens var. Purpurascens: Loài này thường có lá màu đỏ, hai mặt.
  • Perilla frutescens var. Crispa: Lá cũng có màu đỏ, nhưng mặt lá xù xì.
  • Perilla frutescens var. Viridis: Lá của loại tía tô này có cả hai mặt xanh, mặt lá phẳng.
  • Perilla frutescens var. Viridi-crispa: Lá xanh và bề mặt lá thô ráp.
  • Perilla frutescens var. đổi màu: Loại này có hai màu xanh và đỏ, mặt trên xanh và mặt dưới đỏ, mặt lá phẳng.
  • Perilla frutescens var. Rosea: Lá có 2 màu xanh và đỏ hòa quyện vào nhau ở cả mặt trên và mặt dưới, mặt lá phẳng.

Bên cạnh đó, ở nước ta, bạn có thể tìm thấy 2 loại tía tô:

  • Một loại tía tô có bề mặt phẳng, màu tía, không quá thơm.
  • Một giống khác có giá trị sử dụng tương đối cao sẽ có màu tím đậm, rất thơm, mép hơi cong.

+ Phân bố

Tía tô có giá trị sử dụng cao. Vì vậy, nó được trồng rộng rãi ở khắp mọi nơi, trải dài từ Ấn Độ đến Đông Nam Á. 

+ Bộ phận dùng và thu hái

  • Bộ phận dùng: Gồm lá, cành, quả
  • Thu hái: Tùy theo mục đích sử dụng của từng bộ phận mà cây được thu hái trong các khoảng thời gian khác nhau. Ví dụ, nếu lấy lá thì thời gian hái sau khi gieo hạt khoảng 2 tháng. Khi đó chỉ nên hái những lá già, đợi 1 tháng rồi hái tiếp. Còn hạt thì đợi đến khi cây tía tô già.

+ Thành phần hóa học

  • Hạt tía tô: Khoảng 40% dầu gồm các axit béo không no (axit alpha-linoleic).
  • Lá tía tô: Chứa 0,2% tinh dầu với các thành phần chính là andehit, xeton, hydrocacbon, furan,…

Đặc tính tía tô trong Đông y

Cành tía tô trong Đông y thường được gọi là tô ngạnh. Khi thu hoạch, ta chọn những cành lớn (cành chính) loại bỏ những cành nhỏ, chia thân cây thành nhiều đoạn dài khoảng 5 hoặc 10cm. Để khô hoặc sấy khô. Người ta thường dùng cây thuốc này để chữa các bệnh như: Sưng vú, động thai, suy nhược thần kinh,…

Tía tô: Công dụng, tác hại và cách dùng lá tía tô đúng
Đặc tính tía tô trong Đông y

Quả tía tô Trong y học cổ truyền, quả tía tô được gọi là Tử. Chúng tôi thường thu hoạch quả từ những cây chưa thu hoạch lá, hoặc chuyên trồng để lấy quả. Đem phơi hoặc sấy khô. Dùng để hỗ trợ điều trị các bệnh viêm phổi, ho có đờm, ho hen suyễn,…

Rễ tía tô trong Đông y gọi rễ tía tô là củ, ta có thể thu hái chung với cành, sau khi chia cành và rễ để riêng. Đem đi thái nhỏ, phơi hoặc sấy khô. Có tác dụng hỗ trợ tiêu chảy, tiêu sưng,…

Tác dụng của lá tía tô

Cũng giống như các loại rau khác, thường được ăn sống hoặc ăn kèm với các món ăn khác. Ngoài ra còn có nhiều công dụng khác rất tốt cho sức khỏe như giã đắp uống lạnh, xông hơi trị mụn, hạ sốt, bôi ngoài da trị mề đay mẩn ngứa,… Dưới đây là một số công dụng nổi bật của lá lốt lá tía tô:

Tác dụng làm đẹp da, ngăn ngừa lão hóa

Cũng giống như neem Ấn Độ, lá tía tô có rất nhiều hợp chất có khả năng ngăn chặn sự tổng hợp tyrosinase hoặc melatonin, giúp da trắng sáng hơn. Bên cạnh đó, nó còn có công dụng tẩy tế bào chết cho da, giúp loại bỏ bụi bẩn, làm mềm da và giảm vết chai sạn.

Ngoài ra, chúng ta có thể dùng lá tía tô để súc miệng, có thể làm răng chắc khỏe hơn, có mùi thơm nhẹ, hoặc dùng gội đầu trong trường hợp tóc khô xơ, ….

Tốt cho tiêu hóa, chữa các bệnh về dạ dày

Để chữa dạ dày, ngoài nghệ vàng hay gừng gió tía tô cũng là một cái tên không thể bỏ qua. Theo nghiên cứu, lá tía tô có chứa các hoạt chất như tanin, glucozit, giúp ngăn ngừa các vấn đề về loét hay viêm nhiễm trong dạ dày.

Đối với những người bị đau dạ dày thường xuyên có thể sắc nước từ lá tía tô để uống để giảm dịch vị xuống mức bình thường, giúp chúng ta ăn ngon và ngủ sâu giấc hơn.

Theo đó, những bệnh nhân hay bị nôn, đau bụng do tiêu hóa kém có thể giã nát lá tía tô, chắt lấy nước để uống, sử dụng thường xuyên sẽ giúp cải thiện các vấn đề trên.

Hỗ trợ trị cảm, sốt, nhức đầu, ho, hen suyễn

Những ai hay bị cảm, sốt cao nhức đầu, ho suyễn thì lá tía tô là một lựa chọn thích hợp. Loại lá này chứa nhiều tinh dầu, có tính ấm, giúp giữ nhiệt cơ thể rất tốt.

Tía tô: Công dụng, tác hại và cách dùng lá tía tô đúng
Tía tô: Hỗ trợ trị cảm, sốt, nhức đầu, ho, hen suyễn

Người bệnh đốt lá tía tô, ngải cứu,xông kinh giớihúng quế trong 20 – 30 phút rồi cho mồ hôi nằm nghỉ sẽ hạ sốt nhanh chóng.

Hỗ trợ điều trị mề đay, mẩn ngứa mề đay

Tình trạng nổi mề đay hay các vấn đề mẩn ngứa có thể làm cho chúng ta vô cùng khó chịu. Người bệnh có thể sử dụng lá tía tô để làm giảm cảm giác khó chịu, ngứa bởi mề đay. 

Nhờ khả năng chứa các loại tinh dầu khác nhau, các vitamin như A, B1, C, B4, … và nhiều khoáng chất khác như sắt, kẽm… Nó có khả năng điều trị các vấn đề về da như: viêm nhiễm, mề đay, tăng cường hệ thống miễn dịch, kháng khuẩn rất tốt.

Ngoài ra, thuốc còn có tác dụng hỗ trợ làm giảm các vấn đề như hắt hơi, ngứa, ngứa mắt và các triệu chứng dị ứng theo mùa khác. Các hoạt chất luteolin, acid rosmarinic, quercetin giúp ngăn chặn sự sinh sôi và phát triển của histamine, đồng thời hạn chế cytokine, giúp cải thiện tình trạng dị ứng nhanh chóng.

Bạn có thể nấu nước lá tía tô để uống, lấy nước lá tía tô nấu lên và đắp lên những vùng da bị mẩn ngứa, cách này có tác dụng giảm khó chịu và giúp tình trạng bệnh được cải thiện.

Hoặc kết hợp lá tía tô, đơn đỏ (lá lốt), trầu không,mần trầu cỏ nấu nước tắm để chữa mề đay, mẩn ngứa, mẩn ngứa rất hiệu quả.

Hỗ trợ điều trị bệnh gout

Lá tía tô chứa rất nhiều thành phần tốt cho sức khỏe, một số thành phần có thể làm giảm lượng enzym xanthin oxidase trong cơ thể. Đây là một trong những nguyên nhân tạo ra axit uric gây ra bệnh gút.

Uống nước tía tô thường xuyên và hợp lý sẽ rất có lợi cho người bị bệnh gút. Nó còn có tác dụng làm giảm các vấn đề về viêm nhiễm, ngăn ngừa nhiễm trùng,… giúp tinh thần thoải mái hơn.

Cách nấu nước lá tía tô để uống hàng ngày

Sau khi hái về, bạn ngâm lá tía tô vào nước muối pha loãng, sau đó rửa lại bằng nước sạch. Đun sôi nước, cho lá tía tô vào, đậy nắp chờ khoảng 3 phút rồi tắt bếp. Lọc lấy nước để nguội, sau đó cho 3 lát chanh vào, đậy kín nắp và bảo quản trong tủ lạnh để uống mỗi ngày.

Có thể uống trước bữa ăn khoảng 20 hoặc 30 phút để giúp cơ thể không hấp thụ chất béo, đồng thời có thể giảm lượng thức ăn.

Lợi ích của việc uống nước tía tô là gì?

Một số tác dụng khi uống nước lá tía tô như:

  • Trị ho có đờm, ho hen lâu ngày, cảm cúm,…
  • Hỗ trợ điều trị tiêu chảy, đau bụng thường xuyên,…
  • Hỗ trợ điều trị các chứng động thai, băng huyết.
  • Trị suy nhược thần kinh, sưng vú.
  • Điều trị các vấn đề về viêm nhiễm, dị ứng, mề đay.
  • Làm trắng da, chống lão hóa.
  • Hỗ trợ điều trị bệnh gút.
  • Hỗ trợ giảm cân, ngăn cơ thể hấp thụ chất béo.
  • Trị các chứng viêm loét dạ dày, đau dạ dày,… 

Vị thuốc

+ Tính vị

Tính, Vị cay

+ Quy kinh

2 kinh Tỳ và Phế

+ Tác dụng dược lý

Tía tô có những tác dụng sau:

#. Điều trị bệnh hen suyễn

Một nghiên cứu được công bố trên Archives of Allergy and Immunology vào tháng 6 năm 2000 cho thấy rằng dầu hạt tía tô có tác dụng nhất định đối với bệnh hen suyễn, giúp tăng luồng khí và cải thiện chức năng. của phổi, hỗ trợ điều trị bệnh hen suyễn.

#. Chống viêm và dị ứng

Các thành phần hóa học có trong tía tô như Axit Rosmarinic, Quercetin, Alpha-lineolic Acid, Tía tô, Luteolin có tác dụng ngăn chặn quá trình sản sinh histamine và khử Cytokine, hạn chế xuất hiện các vấn đề viêm nhiễm, dị ứng trên cơ thể .

#. Chữa dạ dày

Tanin và Glucoside chiết xuất từ ​​tía tô có tác dụng chống viêm và làm lành vết loét. Đồng thời, chúng còn giúp trung hòa và giảm bớt axit trong dạ dày.

#. Khả năng chống oxy hóa 

Chất chống oxy hóa aldehyd trong tía tô có tác dụng ngăn chặn các gốc tự do hình thành và gây hại cho tế bào và DNA.

#. Giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch

Dầu hạt tía tô rất giàu chất chống oxy hóa và axit béo không bão hòa omega-3 có tác dụng làm giảm lượng cholesterol xấu. Từ đó giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh tim mạch và ngăn ngừa xơ vữa động mạch.

#. Hỗ trợ giảm đau nhức, thoái hóa khớp

Các hoạt chất trong tinh dầu tía tô có tác dụng giảm đau, hạn chế tình trạng viêm nhiễm phát triển ở khớp, hỗ trợ điều trị viêm khớp dạng thấp, lupus.

#. Giúp tinh thần tỉnh táo, thư thái

Nghiên cứu của Trung tâm Y tế Đại học Maryland cho thấy, các hoạt chất apigenin, axit caffeic và axit rosmarinic chiết xuất từ ​​tía tô giúp ngăn ngừa và điều trị chứng trầm cảm. Đồng thời, nó còn có tác dụng kích thích nâng cao tinh thần, giúp tinh thần minh mẫn, tâm trạng thoải mái, giảm stress.

#. Tác dụng làm đẹp da

Một số nghiên cứu đã phát hiện ra các hoạt chất chứa trong tía tô có tác dụng ức chế tổng hợp melatonin và tyrosinase ở chuột, giúp làm sáng da.

+ Cách dùng và liều lượng

Có thể dùng tươi hoặc khô. Tuy nhiên, liều lượng sử dụng còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như độ tuổi, mức độ bệnh, loại bệnh,…

Các bài thuốc từ lá tía tô theo kinh nghiệm dân gian

Tía tô: Công dụng, tác hại và cách dùng lá tía tô đúng
Các bài thuốc từ lá tía tô theo kinh nghiệm dân gian

+ Trị cảm mạo

  • Cách 1: Lá tía tô, rửa sạch, thái nhỏ rồi trộn đều với thuốc. cháo, ăn khi còn nóng. Phương pháp này giúp thoát mồ hôi ra ngoài, giải cảm nhanh chóng.
  • Cách 2: Dùng 15 – 20g lá tía tô, rửa sạch rồi ngâm với nước muối pha loãng khoảng 5 – 10 phút. Sau đó, giã nhỏ và thêm một chút nước sôi, lọc lấy nước thuốc và uống. Để thuốc phát huy tác dụng, người bệnh nên nằm nghỉ ngơi, đắp chăn sau khi uống. Uống nước lá tía tô chữa cảm lạnh chỉ áp dụng cho trẻ em và người già.
  • Cách 3: Dùng lá tía tô để nấu và xông hơi. Bên cạnh đó, bạn cũng có thể dùng nước để ngâm chân, giúp đẩy mồ hôi ra ngoài, giải cảm.

+ Trị ho ở trẻ sơ sinh

Dùng 20 gram lá tía tô, 5 gram hoa khế, 5 – 10 gram hoa đủ đủ đực và 5 gram đường phèn. Tất cả các nguyên liệu trừ đường phèn rửa sạch và nghiền nhỏ. Sau đó vắt lấy nước cốt, thêm đường phèn và hấp chín. Trẻ em ngày uống 5 lần, mỗi lần nửa thìa cà phê (tương đương 2,5 ml).

+ Chữa chứng nhiệt miệng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Rửa sạch một nắm lá tía tô rồi xay nhuyễn, vắt lấy nước cốt. Sau đó đun sôi, tắm cho trẻ. Hoặc bố mẹ cũng có thể giã lá tía tô, nấu nước và tắm cho bé.

+ Giảm đau do cơn gút cấp

Mỗi khi đến, người bệnh có thể hái một nắm lá tía tô, rửa sạch, ngâm nước muối rồi nhai sống. Ngoài ra, người bệnh cũng có thể sắc nước lá tía tô để uống mỗi ngày để cải thiện các triệu chứng bệnh.

+ Chữa sưng vú

Dùng lá tía tô 10 gam, sắc thuốc uống. Phần bã dùng để đắp lên bầu vú. Tiếp tục thực hiện cho đến khi bệnh có dấu hiệu thuyên giảm thì dừng.

+ Trị ngộ độc do ăn hải sản

Dùng 10 gam lá tía tô tươi, giã nát vắt lấy nước uống. Hoặc sắc thuốc tía tô khô sắc uống mỗi ngày.

+ Trị mụn cóc, mụn cơm

Hái một nắm lá tía tô, rửa sạch rồi ngâm với nước muối để làm sạch bụi bẩn, ký sinh trùng và giảm bớt lượng lông trên lá. Sau đó, giã nát và đắp lên nốt mụn. Thực hiện 3-4 lần mỗi tuần, giúp giảm mụn và sáng da.

+ Chữa đầy bụng

Lấy một ít lá tía tô đã rửa sạch, giã nát, vắt lấy nước cốt rồi pha thêm chút muối để uống.

+ Cải thiện tình trạng chảy máu ngoài da

Dùng một nắm lá tía tô non, giã nát đắp lên vết thương. Sau đó, dùng lá tía tô tươi sao vàng, giã nát rồi đắp lên.

Một số tác hại khi sử dụng lá tía tô

Tía tô: Công dụng, tác hại và cách dùng lá tía tô đúng
Một số tác hại khi sử dụng lá tía tô
  • Nên sử dụng lá tía tô trong ngày, không nên để qua đêm hoặc nếu để quá lâu các dưỡng chất bên trong sẽ mất tác dụng, ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa.
  • Nước tía tô nên để trong tủ lạnh khi không dùng đến, nếu dùng để chữa ho, viêm họng… thì mỗi lần dùng bạn nên hâm nóng rồi uống.
  • Đối với những người bị nóng trong, ra nhiều mồ hôi thì không nên dùng nước lá tía tô.
  • Phụ nữ có thai, cho con bú hoặc trẻ em nên hỏi ý kiến ​​bác sĩ trước khi sử dụng.

Uống nhiều lá tía tô có tốt không?

Uống quá nhiều nước tía tô trong thời gian dài có thể gây khó tiêu, đầy bụng hoặc cao huyết áp ở phụ nữ mang thai và trẻ em. Vì vậy, chỉ nên sử dụng hợp lý, khoa học và chia thành nhiều lần uống trong ngày.

Ngoài ra, do có vị cay, tính ấm, lại có nhiều tinh dầu nên một số người cho rằng dùng lá tía tô sẽ bị nóng trong người. Tuy nhiên, tía tô có nhiều chất xơ làm giảm tính ấm nên hoàn toàn không gây nóng cơ thể.

Uống nước lá tía tô khi nào?

Đối với những người có nhu cầu giảm cân, có thể dùng lá tía tô trước bữa ăn khoảng 20 đến 30 phút. Điều này có thể làm giảm lượng calo và ngăn cơ thể hấp thụ chất béo. 

Nếu có nhu cầu giảm cân, bạn có thể dùng nước tía tô sau bữa ăn khoảng 30 phút.