Khổ Sâm chữa được bệnh gì? Bài thuốc chữa bệnh như thế nào

Lá khổ sâm là một vị thuốc quý được lấy từ lá của cây khổ sâm, có tác dụng chữa đi cầu nhiều, chữa viêm đại tràng, tiêu hóa kém, đau dạ dày, … Nếu bạn đang gặp rắc rối với các vấn đề về tiêu hóa, khổ sâm cho lá là một phương thuốc nên có trong nhà.

Vậy Lá khổ sâm có công dụng chữa bệnh gì? Làm thế nào để sử dụng? Mua ở đâu uy tín? Hãy tham khảo bài viết để hiểu rõ những tác dụng tuyệt vời của loại thuốc này nhé.

  • Khổ sâm cho lá: Tên gọi khác là khổ sâm bắc bộ, cây cù đèn. Tên khoa học là Croton tonkinensis Gagnep, thuộc họ thầu dầu (Euphorbiaceae).
  • Khổ sâm cho rễ: Tên gọi khác là dã hòe, khổ cốt. Tên khoa học là Sophora flavescens Ait, thuộc họ đậu (TFabaceae).

Mô tả dược liệu

1. Đặc điểm thực vật

Khổ sâm cho lá:

Đây là loại cây gỗ nhỏ, cao khoảng 0,72 – 1m. Lá mọc so le nhưng gần như mọc đối, đôi khi có thể mọc thành vòng giả khoảng 3 – 4 lá. Phiến lá dài hình mác, mép nguyên, hai mặt lá có nhiều lông màu óng ánh.

Khổ Sâm là loại cây gỗ nhỏ, cao khoảng 0,72 - 1m
Khổ Sâm là loại cây gỗ nhỏ, cao khoảng 0,72 – 1m

Cụm hoa mọc ở đầu cành hoặc kẽ lá, có cả hoa đơn tính và hoa lưỡng tính. Hoa cái có 5 lá đài và 3 đầu nhụy, còn hoa đực cũng có 5 lá đài nhưng chỉ có 1-2 nhị. Quả màu nâu đỏ, có lông trắng, gồm 3 vỏ. Hạt màu nâu sẫm, hình trứng và có mỏ. Mùa quả rơi từ tháng 5 đến tháng 8 dương lịch.

Khổ sâm cho rễ:

Đây là loại cây có cành nhỏ, chiều cao thường dưới 1m. Lá của cây khá giống với lá của phan tả diệp, là loại lá kép mọc so le. Lá hình mác, dài 2-5cm.

Hoa màu vàng nhạt, mọc thành chùm dài 10 – 20cm ở ngọn hoặc kẽ lá, kéo dài theo chiều dài của cành. Loại cây này có thân khá nhỏ nhưng gốc khá to. Quả hình cầu, thuôn dài, màu đen, thường dài khoảng 5-12cm.

2. Bộ phận dùng

Tên từng loại khổ sâm đặc trưng cho bộ phận dùng làm thuốc của cây. khổ sâm đối với lá, lá là bộ phận được sử dụng, và khổ sâm đối với rễ, rễ được dùng làm thuốc.

3. Phân bố

Cây khổ sâm cho lá mọc hoang và khá phổ biến ở nước ta, nhất là các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ. Còn cây khổ sâm cho rễ thì có nguồn gốc từ Trung Quốc. Hiện một số tỉnh miền núi phía Bắc nước ta cũng đang trồng và giữ giống.

Cây khổ sâm cho lá mọc hoang và khá phổ biến ở nước ta, nhất là các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ
Cây khổ sâm cho lá mọc hoang và khá phổ biến ở nước ta, nhất là các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ

4. Thu hái và sơ chế

Lá khổ sâm được thu hái vào thời điểm cây sắp ra hoa. Có thể sử dụng cả tươi hoặc khô để sử dụng sau này.

Còn khổ sâm đối với rễ thì thời điểm thu hoạch thích hợp nhất là vào mùa xuân và mùa thu. Sau khi đào củ về, bạn nhặt bỏ rễ rồi rửa sạch rồi thái thành từng lát mỏng. Sau đó, ngâm phần rễ tươi vào nước vo gạo khoảng 3 tiếng rồi rửa sạch. Cuối cùng, để khô hoặc để khô.

5. Bảo quản

Dược liệu đã phơi hay sấy khô nên cho vào túi kín, để nơi khô ráo, thoáng mát tránh mối mọt, ẩm mốc.

6. Thành phần hóa học

  • Theo một số nghiên cứu hiện đại, các thành phần trong lá cây khổ sâm mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe con người. Một số thành phần nổi bật như stigmasterol, flavonoid, β-sitosterol, alkaloid, acid benzoic, terpenoid, polyphenol, tanin,….
  • Không chỉ trên thế giới, các nhà khoa học nước ta còn tìm thấy một số thành phần khác từ hợp chất terpenoid trong lá thuốc lá như: Ent-7β-hydroxyl-15-oxokauran-16-en-18-yl acetate, 14α-dihydroxy kauran-16-en-15-one, Ent-1α-acetoxy-7β, 4α-dihydroxy kauran-16-en-15-one, Ent-7β, Ent-18-acetoxy-7β.

Vị thuốc khổ sâm

Vị thuốc khổ sâm
Vị thuốc khổ sâm

1. Tính vị, quy kinh

  • Khổ sâm cho lá có vị đắng, tính bình, hơi độc. Quy vào kinh đại tràng
  • Khổ sâm và rễ được ghi nhận là có vị đắng, tính mát. Nó có trong ba kinh Tâm, Can và Đại.

2. Tác dụng dược lý của lá khổ sâm

Theo y học cổ truyền: 

  • Công dụng: Khu phong, thanh nhiệt táo thấp, lợi tiểu, sát trùng.
  • Chủ trị: Trị bạch đới, hoàng đản, thổ tả, tiểu tiện khó, phong tà, ngứa da …

Theo y học hiện đại:

  • Chống oxy hóa, tiêu viêm, giảm đau, chống dị ứng.
  • Tăng lưu lượng máu mạch vành, chống rối loạn nhịp tim, chống thiếu máu cục bộ cơ tim. Nó cũng có tác dụng chống xơ vữa động mạch và giúp hạ lipid máu.
  • Loại bỏ đờm trong cổ họng và làm giảm các triệu chứng hen suyễn.
  • Thuốc sắc được cho là có tính kháng khuẩn khá mạnh. Có khả năng ức chế hoạt động của các chủng vi khuẩn như tụ cầu vàng, liên cầu nhóm B, trực khuẩn lỵ. Nó cũng ức chế sự phát triển của một số loại nấm ngoài da.

3. Tác dụng dược lý của rễ khổ sâm đối với rễ

Theo y học cổ truyền: 

  • Công dụng: lợi thấp nhiệt, bổ đắng.
  • Chủ trị: Sốt vàng da, viêm tai giữa cấp và mãn tính, nhiễm nấm âm đạo, kiết lỵ, tiêu chảy, sán, lở ngứa …

Theo y học hiện đại:

  • Một số hoạt chất có trong rễ cây khổ sâm có thể ngăn cản quá trình tổng hợp protein từ vi khuẩn, vì vậy nó có thể ức chế hoạt động của chúng.
  • Các dẫn xuất matrin có trong dược liệu được cho là có tác dụng chống viêm và ức chế cơ thể sản xuất histamine.
  • Nhiều nghiên cứu cho thấy D-matrin còn có tác dụng chống loạn nhịp tim. Ngoài ra, dược liệu còn có thể làm tăng thời gian dẫn truyền của tim, giảm kích thước cơ tim và hạ nhịp tim.
  • Sử dụng nước sắc từ thảo dược còn giúp tăng số lượng bạch cầu trong cơ thể.
  • Một số hoạt chất trong thuốc nam có khả năng ngăn ngừa nguy cơ mắc bệnh ung thư máu.
  • Oxy matrin trong dược liệu còn có thể ức chế sự phân hủy của tế bào mastocyt nên khổ sâm được dùng để hỗ trợ điều trị dị ứng hoặc viêm da tiếp xúc.

4. Cách sử dụng – liều lượng

Tùy từng loại thuốc, dược liệu có thể được sử dụng theo nhiều cách khác nhau. Đối với lá khổ sâm thường dùng khô dưới dạng thuốc sắc hoặc sắc nước uống mỗi ngày khoảng 12 – 20g. Hoặc bạn có thể dùng 8 – 10 lá tươi nhai trực tiếp.

Còn khổ sâm đối với rễ thì có thể dùng ở các dạng phổ biến như thuốc sắc, thuốc bột, viên hoàn. Liều khuyến cáo trong một ngày khoảng 10-12g.

Các bài thuốc chữa bệnh từ dược liệu khổ sâm cho lá? Lá khổ sâm có tác dụng như thế nào?

Theo Đông y, lá khổ sâm có tính mát, vị chát, hơi ngọt và đắng nên được gọi là “khổ sâm”. Cây thuốc nam thường được áp dụng vào các bài thuốc chữa bệnh dạ dày, tiêu hóa, tuy có vị đắng nhưng không hề khó uống.

Theo Đông y, lá khổ sâm có tính mát, vị chát, hơi ngọt và đắng nên được gọi là “khổ sâm”.
Theo Đông y, lá khổ sâm có tính mát, vị chát, hơi ngọt và đắng nên được gọi là “khổ sâm”.

Trong y học phương Tây, lá khổ sâm có chứa các thành phần chống oxy hóa mạnh được gọi là flavonoid. Hơn nữa, trong thảo dược còn chứa một số hoạt chất kháng sinh tự nhiên có tác dụng ngăn ngừa bệnh sốt rét Plasmodium falciparum và các tế bào ung thư ở người. Dưới đây là một số tác dụng chữa bệnh Lá khổ sâm trong cuộc sống:

1. Bài thuốc chữa đau dạ dày 

  • Bài thuốc 1: Lấy 16 – 20g Lá khổ sâm. Đem các vị thuốc đi rửa sạch rồi cho vào ấm sắc lấy nước đặc, uống trực tiếp khi còn ấm. Uống thuốc sau bữa ăn. Mỗi đợt điều trị kéo dài khoảng 2-3 tuần. Nếu các triệu chứng không thuyên giảm thì ngưng uống vài ngày rồi tiếp tục cho đến khi khỏi bệnh.
  • Bài thuốc 2: Chuẩn bị 12g Lá khổ sâm, 12g lá bồ công anh và 50g lá nguyệt quế. Tất cả các vị thuốc này cho vào ấm, đổ thêm 600ml nước. Nấu trên lửa nhỏ cho đến khi nước cạn còn 200ml. Lọc bỏ bã chia làm 2 – 3 lần / ngày. Mỗi liệu trình duy trì liên tục ngày 1 tháng trong khoảng 10 ngày.
  • Bài thuốc 3: Chuẩn bị 16g Lá khổ sâm cùng một ít thược dược. Sắc lấy nước đặc uống 1 tháng trong ngày. Cần duy trì mỗi liệu trình khoảng 2 – 3 tuần.
  • Bài thuốc 4: Cần 12g khổ sâm, 10g hương phụ, 12g trần bì, 10g nghệ, 10g bồ công anh và 8g ngải cứu. Các loại thảo mộc này được nghiền thành bột mịn. Mỗi ngày chỉ dùng 10 – 20g, chia đều làm 2 lần và uống với nước sôi ấm.

2. Bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm đại tràng mãn tính

  • Chuẩn bị: Khoảng 8g lá khổ sâm, cùng chè dây, nam mộc hương, vân mộc hương, hậu phác, thương truật với lượng bằng nhau.
  • Thực hiện: Tất cả các vị thuốc trên cho vào ấm, đổ thêm nước sắc. Đun sôi trong 30 phút trên lửa nhỏ. Chia đều làm nhiều lần uống trong ngày, mỗi ngày chỉ dùng 1 viên.

3. Bài thuốc chữa đầy bụng, khó tiêu 

  • Bài thuốc 1: Cần chuẩn bị khoảng 12-24g khổ sâm. Đem các vị thuốc đi sắc lấy nước đặc để uống. Ngoài ra, nó có thể được sử dụng bằng cách hãm như trà.
  • Bài thuốc 2: Cần có 12g lá khổ sâm, 12g nhân trần, 12g bồ công anh, 10g lá khôi cùng với 10g chút chít. Các vị thuốc được nghiền thành bột và trộn đều. Pha với nước sôi ấm để uống mỗi ngày.
  • Bài thuốc 3: Chuẩn bị 12g lá khổ sâm, 20g bồ công anh, 40g lá khôi, 12g uất kim, 12g hậu phác, 4g cam thảo cùng với 8g ngải cứu. Các vị thuốc cho vào ấm sắc lấy nước đặc hoặc nấu thành siro để uống.

4. Bài thuốc chữa vảy nến, lở ngứa

  • Chuẩn bị: 15g lá khổ sâm, 15g huyền sâm, 15g sinh địa, 15g kim ngân hoa, 10g thương nhĩ tử.
  • Thực hiện: Các vị thuốc cho vào ấm sắc lấy nước uống khi còn ấm mỗi ngày 1 thang. Nên kết hợp sử dụng thuốc Lá khổ sâm với lá kinh giới và trầu không đun lấy nước để giảm nhanh các triệu chứng ngứa da.

5. Bài thuốc chữa kiết lỵ hoặc đau bụng đi ngoài 

  • Bài thuốc 1: Cần có 1 nắm lá khổ sâm cùng 1 nắm lá phèn đen. Đem sắc lấy nước uống trong ngày, dùng mỗi ngày 1 thang.
  • Bài thuốc 2: Chuẩn bị 10g lá khổ sâm, 10g rau sam, 10g lá mơ lông, 10g cỏ sữa, 10g nhọ nồi. Cho tất cả các vị thuốc vào ấm sắc lấy nước uống hàng ngày, chỉ dùng 1 thang.

6. Bài thuốc chữa đau bụng không rõ nguyên nhân

  • Chuẩn bị: 4 – 5 lá khổ sâm cùng mấy hạt muối.
  • Thực hiện: Các vị thuốc được nhai và nuốt trực tiếp. Trong trường hợp nôn mửa hoặc đau bụng, hãy nhai với 1 lát gừng tươi.

Các bài thuốc chữa bệnh có khổ sâm cho rễ

Sau đây là một số bài thuốc có sử dụng vị thuốc khổ sâm đối với rễ:

1. Bài thuốc Khổ sâm hoàn – Hòa tễ cục phương

  • Chuẩn bị: 32 lạng khổ sâm, 16 lạng kinh giới bỏ cành.
  • Thực hiện: Các vị thuốc này đem xay thành bột mịn rồi trộn đều với nhau. Sau đó cho nước hồ vào trộn đều để tạo thành những viên bột bằng hạt ngô. Mỗi lần uống 30 viên và uống với nước sắc kinh giới hoặc nước trà sau bữa ăn. Bài thuốc giúp bổ Tâm, Thanh nhiệt, Thận phong trúng gió độc làm phát sinh các triệu chứng ngứa ngáy, lở loét ngoài da.

2.Bài thuốc Phổ tế phương

  • Chuẩn bị: 640g khổ sâm, 160g đông qua tử, 160g xích thược cùng với 8g huyền sâm. 
  • Thực hiện: Tất cả các vị thuốc trên đem xay thành bột mịn rồi trộn đều. Mỗi lần lấy 4g thuốc bột xoa lên mặt. Dùng khi da bị ngứa như kim châm.

3. Bài thuốc chữa âm đạo ngứa rát

  • Chuẩn bị: Khổ sâm, lộ phong phòng, chích thảo và phòng phong với lượng bằng nhau. 
  • Thực hiện: Cho các vị thuốc vào ấm sắc với 1 thìa nước trong 10 phút. Pha với nước sạch để ấm rồi dùng để vệ sinh vùng kín, tuyệt đối không được thụt rửa sâu bên trong.

4. Bài thuốc hỗ trợ điều trị mụn cóc 

  • Bài thuốc 1: Chuẩn bị khổ sâm cùng với ý dĩ, hoàng bá và hoàng kỳ lượng bằng nhau. Phơi khô các vị thuốc và nghiền thành bột mịn. Mỗi lần lấy 1g thuốc bột rắc vào chỗ bị đau rồi đắp. Một liệu trình 10 ngày, dùng liên tục 2 liệu trình sẽ thấy kết quả.
  • Bài thuốc 2: Cần có 30g khổ sâm, 45g mã xỉ hiện, 30g bản lam căn, 30g sơn đậu căn, 20g hoàng bá, 15g mộc tặc thảo, 10g bạch chỉ, 10g lộ phong phòng, 10g đào nhân, 10g cam thảo sống, 10g tế tân. Các vị thuốc này sắc lấy nước, sau đó tẩm gạc đắp lên chỗ tổn thương trong 15 phút, mỗi ngày chỉ một lần. Mỗi khóa học kéo dài 5 ngày.
  • Bài thuốc 3: Chuẩn bị 50g khổ sâm, 20g đậu căn, 15g đào nhân, 30g tam lăng, 30g nga truật, 12g đan bì, 20g mộc tặc. Các vị thuốc sắc lấy nước để ngâm rửa vị trí tổn thương 2 lần/ngày, 8 phút/lần. Mỗi khóa học kéo dài 14 ngày.
  • Bài thuốc 4: Cần có 50g khổ sâm, 50g sà sàng tử, 50g mộc tặc thảo, 50g bách hộ, 50g bản lam căn, 30g đào nhân, 50g thổ phục linh, 30g xuyên tiêu, 30g minh phàn. Các vị thuốc cho vào nồi đun nóng lấy nước ngâm vết thương ngày 2 lần, 30 phút / lần.
  • Bài thuốc 5: Chuẩn bị 30g khổ sâm, 60g mã xỉ hiện, 10g hồng hoa, 30g bạch hoa xà thiệt thảo, 30g mộc tặc thảo, 20g bạch liễm, 20g linh từ thạch. Cho tất cả các vị thuốc vào nước ấm để ngâm rửa vết thương. Mỗi ngày chỉ nên tập 1 lần, mỗi lần khoảng 20 phút. Mỗi đợt điều trị kéo dài 20 ngày.

5. Bài thuốc chữa dị ứng

  • Chuẩn bị: 8g khổ sâm, 15g ké đầu ngựa, 8g chi tử, 8g hoàng cầm, 8g phòng phong, 12g sinh địa, 4g cam thảo.
  • Thực hiện: Tất cả các vị thuốc cho vào ấm sắc với 1 cân nước trên lửa nhỏ. Sắc lấy 300ml rồi chia bã uống 3 lần trong ngày, dùng 1 thang / ngày.

6. Bài thuốc chữa vòng kinh

  • Chuẩn bị: 12g khổ sâm, 12g quả mơ, 12g sài đất, 15g hạ khô thảo, 12g kim ngân hoa, 12g bồ công anh.
  • Thực hiện: Cho tất cả các vị thuốc vào ấm sắc với 600ml nước trên lửa nhỏ. Sắc lấy 200ml, lọc bỏ bã chia đều uống 2 lần khi còn ấm, dùng 1 thang / ngày.

7. Bài thuốc chữa xuất tinh sớm

  • Chuẩn bị: 25g khổ sâm, 15g ngũ bội, 15g hạt tiêu cùng với 25g ngan.
  • Thực hiện: Các vị thuốc trên ngâm với 1,5 lít nước nóng khoảng 30 phút. Sau đó đem đi hấp cách thủy khoảng 15 – 20 phút cho ráo nước, bỏ bã. Dùng nước thuốc này để ngâm hạ vị khoảng 3 – 4 lần mỗi ngày.

8. Bài thuốc chữa sưng đau do nứt nẻ chân tay

  • Chuẩn bị: 12g khổ sâm, 6g hoàng cầm cùng với 24g can đại hoàng
  • Thực hiện: Các vị thuốc cho vào ấm đổ 1 lít nước đun kỹ trên lửa nhỏ. Lọc bỏ bã và chia đều uống 3 lần trong ngày trước bữa ăn.

9. Bài thuốc hỗ trợ điều trị giun kim

  • Chuẩn bị: 15g khổ sâm, 15g bách hộ cùng với 15g xà sàng tử.
  • Thực hiện: Các vị thuốc trên đem sắc lấy nước rửa vùng âm đạo, hậu môn trước khi ngủ. Phải thực hiện trong 3 ngày liên tục.

10. Bài thuốc chữa kiết lỵ 

  • Bài thuốc 1: Cần chuẩn bị 16g khổ sâm, 20g vỏ cây, 12g hoàng liên, 20g hà thủ ô, 20g lá lốt, 16g Hoài sơn, 16g hạt sen, 12g Bạch truật, 20g cỏ nhọ nồi sao đen, 12g cam thảo. Các vị thuốc này đem sắc lấy nước đặc, chia làm 2 lần uống trong ngày, dùng với liều lượng 1 tháng / ngày.
  • Bài thuốc 2: Chuẩn bị 16g khổ sâm, 20g rau sam, 16g hoa hòe sao đen, 16g vỏ cây núc nác, 12g búp ổi, 20g đinh lăng, 20g cỏ sữa, 16g cỏ ngũ sắc, 12g bạch truật, 16g ngũ gia bì, 12g hoàng đằng cùng 12g chích cam thảo. Đem tất cả các vị thuốc cho vào ấm sắc lấy nước đặc, chia đều làm 2 lần uống, mỗi ngày chỉ dùng 1 thang.

11. Bài thuốc ngâm chân

  • Chuẩn bị: 12g khổ sâm, 12g đương quy, 15g hoàng kỳ, 15g sinh địa, 10g xuyên khung, 10g trạch lan, 10g tô mộc, 12g hoàng cầm, 6g tế tân cùng 6g quế chi.
  • Thực hiện: Các vị thuốc trên đem xay thành bột rồi hòa với nước nóng. Chờ nhiệt độ nước ấm thì ngâm chân từ 10 – 20 phút, thực hiện 1 – 3 lần / ngày. Bài thuốc có tác dụng thúc đẩy tuần hoàn máu, đồng thời tiêu trừ mệt mỏi, giúp dễ ngủ và còn có tác dụng hỗ trợ điều trị chứng di tinh.

12. Bài thuốc chữa khô âm đạo

  • Chuẩn bị: 50g khổ sâm cùng với 60g hà thủ ô.
  • Thực hiện: Tất cả các vị thuốc trên cho vào ấm sắc kỹ chắt lấy nước. Sau đó lọc bỏ bã rồi dùng nước thuốc để rửa âm đạo trong 10 – 15 phút, mỗi ngày chỉ thực hiện 1 lần. Ngoài ra, có thể kết hợp sắc các vị thuốc đã chuẩn bị thành nước đặc để uống theo thang trong 1 tháng, có thể chia đều làm 2 lần uống.

Những lưu ý khi sử dụng khổ sâm

Đối với khổ sâm đối với lá, khi sử dụng bạn cần lưu ý những vấn đề sau:

  • Tuyệt đối không dùng Lá khổ sâm cho người thể hư, hôi miệng. suy nhược, táo bón.
  • Sử dụng với liều lượng cao có thể gây tác dụng phụ với các triệu chứng đau đầu, buồn nôn.
  • Không dùng Lá khổ sâm cho trẻ em, phụ nữ đang cho con bú, phụ nữ có thai.

Còn đối với loại khổ sâm cho rễ thì cần lưu ý những vấn đề sau:

  • Dược liệu kỵ với thỏ ty tử, ích mẫu, phản phụ tử nên tuyệt đối không phối hợp các vị thuốc này với khổ sâm.
  • Tránh dùng khi thận hư không kèm theo nhiệt.
  • Dùng lâu dài có thể khiến thận khí, tạng phủ bị tổn thương.
  • Tuyệt đối không dùng các vị thuốc cho người tỳ vị hư hàn.

Khổ sâm là tên gọi chung của nhiều loại dược liệu nên cần phân biệt rõ để sử dụng đúng mục đích. Tốt nhất, trước khi sử dụng bất kỳ loại khổ sâm nào để điều trị bệnh, nên hỏi ý kiến ​​của bác sĩ, người có chuyên môn. Thông tin bài viết trên chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho hướng dẫn của bác sĩ.